5 zanimljivosti koje niste znali o Danu državnosti - i kako se proslavlja u drugim državama

Dan državnosti Srbije obeležava se 15. i 16. februara i vezan je za dva presudna trenutka u istoriji srpskog naroda: Orašac 1804. godine i Kragujevac 1835. godine. Na praznik Sretenje, u Orašcu je doneta odluka o podizanju Prvog srpskog ustanka, čime je započela srpska revolucija i dug put ka oslobođenju od Osmanskog carstva. Tri decenije kasnije, takođe na Sretenje, u Kragujevcu je usvojen i zakletvom potvrđen Sretenjski ustav, prvi moderni ustav Srbije i jedan od najnaprednijih pravnih akata svog vremena.

Zanimljivost 1: Dva istorijska temelja u jednom prazniku

Jedinstvenost Dana državnosti Srbije ogleda se u tome što se u jednom prazniku istovremeno obeležavaju početak borbe za slobodu i početak ustavne države. U većini zemalja državni praznik vezan je ili za revoluciju, ili za nezavisnost, ili za ujedinjenje. Srbija je spojila oba momenta – i oružanu borbu i pravno uređenje.

Na Sretenje 1804. započinje srpska revolucija, proces oslobođenja i stvaranja državnih institucija. Na Sretenje 1835. počinje pravno definisanje te iste države kroz moderan ustavni poredak. Time Dan državnosti Srbije nije samo sećanje na oružani otpor, već i na ideju uređenog društva zasnovanog na zakonu.

Kada se napravi paralela sa drugim državama, razlike postaju jasne.

U Sjedinjenim Američkim Državama, nacionalni praznik 4. jula vezan je za usvajanje Deklaracije o nezavisnosti 1776. godine. Taj dan simbolizuje raskid sa kolonijalnom vlašću i početak novog političkog poretka. Narativ praznika dominantno je revolucionaran i usmeren na ideju slobode.

U Nemačkoj, Dan nemačkog jedinstva obeležava se 3. oktobra i vezan je za formalno ujedinjenje 1990. godine. Ovaj državni praznik simbolizuje završetak višedecenijske podele države i ponovno uspostavljanje jedinstva.

U Rusiji, Dan Rusije obeležava se 12. juna i vezan je za deklaraciju državnog suvereniteta. On simbolizuje novo pozicioniranje države nakon raspada Sovjetskog Saveza i redefinisanje državnog identiteta.

U poređenju sa ovim primerima, Dan državnosti Srbije istovremeno ima obeležja praznika revolucije, praznika ustavnosti i praznika državnosti. Upravo ta složenost daje mu dubinu i čini ga posebnim među nacionalnim praznicima.

Zanimljivost 2: Sretenjski ustav je bio ispred svog vremena, ali je kratko trajao

Sretenjski ustav, donet u Kragujevcu 1835. godine, predstavlja jedan od najznačajnijih dokumenata u srpskoj istoriji. Njegov autor bio je Dimitrije Davidović, obrazovani intelektualac koji je bio upoznat sa savremenim evropskim političkim idejama. U pisanju ustava oslanjao se na tadašnje ustave Francuske i Belgije, ali je tekst prilagodio društvenim potrebama Srbije.

Ono što Sretenjski ustav čini izuzetnim jeste njegova struktura i sadržaj:

• Jasno definisana podela vlasti na zakonodavnu, izvršnu i sudsku

• Proglašena nezavisnost sudstva

• Uvedena zaštita ličnosti i imovine

• Garantovana sloboda kretanja i pravo na zakonito suđenje

• Ukinuti feudalni odnosi

• Ograničena apsolutna vlast kneza

U trenutku kada su u nekim velikim državama još postojali ropstvo ili kmetski sistem, Srbija je kroz ovaj ustav jasno izrazila težnju ka građanskom društvu zasnovanom na pravima i zakonima.

Međutim, upravo ta naprednost izazvala je otpor. Velike sile su smatrale da je dokument previše liberalan i potencijalno destabilizujući za ravnotežu moći u regionu. Istovremeno, knez Miloš Obrenović nije bio spreman da prihvati ozbiljno ograničenje svoje vlasti. Zbog toga je ustav suspendovan samo nekoliko nedelja nakon donošenja.

U poređenju sa Sjedinjenim Američkim Državama, gde je ustavni poredak sa podelom vlasti dugoročno oblikovao politički sistem, u Srbiji je taj proces bio prekinut spoljnim i unutrašnjim pritiscima. Ipak, ideja ustavne države ostala je trajno upisana u političku svest naroda.

Zanimljivo je i poređenje sa Nemačkom, gde je izbor državnog praznika bio vođen istorijskom osetljivošću. Iako je pad Berlinskog zida 9. novembra imao snažnu simboliku, taj datum nije izabran zbog teškog istorijskog nasleđa iz 1938. godine. Umesto toga, izabran je 3. oktobar, dan formalnog ujedinjenja. To pokazuje koliko izbor datuma državnog praznika može biti politički i simbolički složen.

Zanimljivost 3: Dan državnosti nije uvek bio isti datum, niti je uvek postojao

Iako danas deluje kao čvrsto ukorenjen praznik, Dan državnosti Srbije nije imao neprekinuti kontinuitet kroz istoriju. Njegov put bio je složen, obeležen ukidanjem, promenama datuma i kasnijom obnovom.

Nakon stvaranja Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, dotadašnje obeležavanje Sretenja kao državnog praznika Srbije bilo je ukinuto. U novoj zajedničkoj državi formiran je drugačiji praznični kalendar, u kojem više nije bilo mesta za raniji oblik obeležavanja srpske državnosti. Time je Sretenje, kao simbol ustanka i ustava, izgubilo zvanični status državnog praznika.

Tokom druge polovine dvadesetog veka menjali su se datumi i povodi za obeležavanje republičkih praznika. U jednom periodu, Dan državnosti Srbije obeležavao se 28. marta, u znak sećanja na ustavne promene iz 1989. godine. U ranijem periodu, kao glavni republički praznik obeležavan je Dan ustanka naroda Srbije. Ove promene pokazuju koliko je pojam državnosti bio podložan političkim i istorijskim okolnostima.

Tek početkom dvehiljaditih dolazi do obnove državnog praznika u obliku koji danas poznajemo. Odlukom iz 2001. godine, a sa zvaničnim obeležavanjem od 2002, Sretenje ponovo postaje Dan državnosti Srbije. Time su Orašac i Kragujevac vraćeni u središte nacionalnog sećanja, a praznik je dobio stabilan i jasan identitetski okvir.

Slični procesi postojali su i u drugim državama.

U Nemačkoj, izbor datuma državnog praznika bio je rezultat pažljivog promišljanja. Iako je 9. novembar 1989. simbol pada Berlinskog zida i snažnog impulsa ka ujedinjenju, taj datum nosi i teško istorijsko nasleđe iz 1938. godine. Zbog toga je za Dan nemačkog jedinstva izabran 3. oktobar 1990, dan formalnog ujedinjenja države. Ovaj primer pokazuje da državni praznik nije samo sećanje na događaj, već i poruka o tome kakvu prošlost država želi da istakne kao temelj svog identiteta.

U Rusiji, današnji Dan Rusije vezan je za deklaraciju državnog suvereniteta iz 1990. godine. Međutim, naziv praznika menjao se tokom vremena, a njegovo značenje se postepeno oblikovalo u javnosti. Pojam suverenitet dobio je različita tumačenja, a prihvatanje praznika u društvu raslo je postepeno. Ovaj primer pokazuje kako nacionalni praznik može biti proces, a ne trenutna istorijska odluka.

U Sjedinjenim Američkim Državama, 4. jul je od 1777. obeležavan različitim svečanostima, ali je tek kasnije dobio zvanični status neradnog dana za javne institucije. Put od prvih lokalnih proslava do formalnog priznanja praznika trajao je decenijama. Time se potvrđuje da ni u velikim državama državni praznik ne nastaje preko noći, već se učvršćuje kroz praksu, tradiciju i zakonodavne odluke.

Zanimljivost 4: Simboli državnosti žive i van institucija, u narodu i predmetima

Državni simboli nisu samo formalni znaci na zgradama javnih institucija. Zastava i grb predstavljaju sažetu poruku o istoriji, identitetu i vrednostima jednog naroda. Oni su vizuelni izraz kolektivnog pamćenja.

U srpskoj tradiciji, srpska trobojka ima duboko ukorenjeno značenje. Njene boje – crvena, plava i bela – kroz istoriju su povezivane sa hrabrošću, slobodom, vernošću, mirom i ponosom. Zanimljivo je da se trobojka u savremenom obliku prvi put precizno opisuje upravo u Sretenjskom ustavu 1835. godine, čime se simbol državnosti formalno povezuje sa ustavnom tradicijom.

Istorija srpske zastave nije bila jednostavna. U pojedinim periodima, naročito tokom vladavine velikih carstava, isticanje nacionalnih simbola bilo je zabranjeno ili ograničeno. Uprkos tome, simboli državnosti opstajali su u narodu – skriveni u ornamentima, tkaninama, ćilimima i rukotvorinama. U etnološkim zbirkama mogu se pronaći predmeti na kojima su tkalje i zanatlije diskretno utkale motive trobojke ili dvoglavog orla, čak i kada je njihovo javno isticanje bilo rizično.

Ovaj etnološki ugao pokazuje da simboli državnosti nisu nametnuti odozgo, već su živeli u svakodnevici ljudi. U devojačkim spremama, na peškirima, torbama i ukrasnim predmetima, zastava i grb postajali su deo lične i porodične istorije.

Slična pojava može se uočiti i u drugim državama.

U Sjedinjenim Američkim Državama, boje zastave dominiraju tokom obeležavanja nacionalnog praznika. Kuće, parkovi i javni prostori ukrašeni su crvenom, belom i plavom bojom. Parade i javna okupljanja dodatno naglašavaju vizuelnu prisutnost zastave kao snažnog simbola nacionalnog identiteta.

U Rusiji, tokom Dana Rusije, trobojka se pojavljuje u masovnim formacijama, na fasadama zgrada, u javnim manifestacijama i na koncertima. Građani često učestvuju u akcijama formiranja zastave od ljudi obučenih u tri boje, čime simbol dobija kolektivnu, gotovo performativnu dimenziju.

U svim ovim primerima jasno je da zastava i grb nisu samo državni atributi. Oni su sredstvo kroz koje se izražava pripadnost i kontinuitet. U Srbiji, simboli državnosti posebno dobijaju na značaju upravo tokom Sretenja, kada se istorija ustanka i ustava susreće sa savremenim osećajem nacionalnog identiteta.

Zanimljivost 5: Sretenje spaja državno i duhovno, uz snažan sloj narodnih verovanja

Jedna od najzanimljivijih osobina Dana državnosti Srbije jeste činjenica da je vezan za crkveni praznik Sretenje. Ova kombinacija državnog i duhovnog retka je u savremenim nacionalnim kalendarima.

Sretenje Gospodnje obeležava se četrdeset dana posle Božića i ima duboko hrišćansko značenje. Međutim, u srpskoj tradiciji ovaj datum dobio je i snažnu državnu simboliku. Upravo na taj dan 1804. i 1835. dogodili su se presudni istorijski momenti. Time je crkveni praznik postao i državni praznik Srbije.

Pored zvanične istorije, Sretenje je bogato i slojem narodnih verovanja. U narodu se kaže da se tog dana sreću zima i leto. Ako na Sretenje osvane sunčan dan i probuđeni medved ugleda svoju senku pa se vrati u jazbinu, veruje se da će zima potrajati još šest nedelja. Ova priča, iako folklorna, pokazuje koliko je praznik duboko ukorenjen u kolektivnoj svesti.

Za razliku od toga, u Sjedinjenim Američkim Državama nacionalni praznik ima pretežno građanski i letnji karakter. Proslave se odvijaju na otvorenom, uz porodična okupljanja, piknike i vatromete. Duhovni aspekt nije u prvom planu, već dominira proslava nezavisnosti kao političkog čina.

U Nemačkoj i Rusiji, državni praznici imaju pre svega građanski karakter. Obeležavaju se kroz zvanične ceremonije, koncerte, parade i obraćanja državnih zvaničnika. Fokus je na državnom jedinstvu, suverenitetu i institucionalnom kontinuitetu.

U Srbiji, međutim, državni praznik Srbije nosi dvostruki identitet: istorijski i duhovni. Ova posebnost daje Sretenju dodatnu dubinu. Ono nije samo podsećanje na prošlost, već i simbol susreta tradicije i moderne države, vere i ustavnosti, narodne predaje i političke istorije.

Kako se dan državnosti proslavlja u drugim državama?

Sjedinjene Američke Države

Dan nezavisnosti u Sjedinjenim Američkim Državama, 4. jula, ima izraženu atmosferu letnjeg praznika i masovnog javnog okupljanja. Osnovni povod je usvajanje Deklaracije o nezavisnosti, ali se u praksi proslava širi na ceo dan i često na čitav vikend. Ključna razlika u odnosu na Sretenje jeste u tome što je naglasak više na otvorenom prostoru, zajedničkoj zabavi i velikim gradskim događajima, dok istorijska poruka ostaje prisutna kroz obrede i simbole.

Tipični elementi obeležavanja su:

• Javna čitanja i prigodni govori u pojedinim gradovima i istorijskim mestima, koja podsećaju na ideju nezavisnosti i nastanak države.

• Parade, najčešće u jutarnjim satima, sa lokalnim orkestrima, zastavama i učesnicima iz zajednice.

• Porodična i komšijska okupljanja u dvorištima i parkovima, uz piknike i roštiljanje, što proslavi daje izrazito zajednički i opušten ritam.

• Vatrometi u večernjim satima, često organizovani na nivou grada, kao završni vrhunac dana.

• Dominantna upotreba boja zastave u dekoraciji, odeći i obeležjima, što stvara snažan vizuelni identitet praznika.

Što se tiče hrane, proslava je prepoznatljiva po jednostavnim jelima koja se lako pripremaju za veći broj ljudi i jedu napolju, uz uobičajene letnje priloge. Zanimljivo je da se praznik istovremeno doživljava kao trenutak istorijskog ponosa i kao dan porodične tradicije, gde javne institucije uglavnom ne rade, a svakodnevni ritam zemlje se prilagođava okupljanju. U tom smislu, proslava je snažno građanska i sezonski uslovljena, dok se naglasak na državnosti prenosi kroz simbole, ceremonije i javni govor.

Nemačka

U Nemačkoj je državni praznik Dan nemačkog jedinstva 3. oktobra, a njegova centralna poruka je ujedinjenje i prevazilaženje istorijske podele. Obeležavanje nije zasnovano na jednom revolucionarnom datumu ili deklaraciji, već na formalnom činu ponovnog spajanja države, što prazniku daje smireniji i institucionalniji karakter.

Praktično, proslava se najčešće odvija kroz:

• Zvanične ceremonije i prigodne događaje koje organizuju javne institucije, uz jasno isticanje poruke jedinstva.

• Kulturne programe, koncerte i javna okupljanja u gradovima, često u formi „dana otvorenih vrata“ ili manifestacija koje povezuju istoriju i savremeni identitet.

• Obrazovne sadržaje u medijima, koji objašnjavaju značaj ujedinjenja i širi kontekst procesa koji je do njega doveo.

• Prisustvo simbola državnosti u javnom prostoru, ali u meri koja je u skladu sa pretežno građanskim tonom praznika.

Posebno je zanimljiv izbor datuma. U nemačkom slučaju postojali su i drugi istorijski datumi koji su mogli biti kandidati za državni praznik, ali je 3. oktobar izabran kao dan formalnog ujedinjenja, upravo zato što praznik treba da bude stabilan simbol koji okuplja, a ne datum koji nosi previše protivrečnih istorijskih slojeva. Time se vidi kako se državni praznik gradi i kao poruka: ne samo šta se obeležava, već i kako se bira ono što predstavlja zajednički temelj.

U odnosu na Srbiju, razlika je i u emotivnoj strukturi praznika. Sretenje spaja ustanak i ustav, pa u sebi nosi i dramatičnu borbu i pravno oblikovanje države. Dan nemačkog jedinstva, s druge strane, naglašava pre svega završetak jednog istorijskog procesa i institucionalno zaokruživanje državnog poretka kroz ideju ujedinjenja.

Rusija

Dan Rusije obeležava se 12. juna i vezan je za deklaraciju državnog suvereniteta, što prazniku daje jasnu političko-pravnu osnovu. Ipak, način na koji se doživljava u društvu nije potpuno ujednačen. Kod jednog dela građana praznik se doživljava kao važan simbol savremene državnosti, dok ga drugi doživljavaju prvenstveno kao neradan dan, bez dubljeg emotivnog vezivanja. Upravo ta podeljenost je zanimljiva jer pokazuje da značenje praznika može sazrevati kroz vreme.

Najčešći oblici obeležavanja uključuju:

• Javne manifestacije u gradovima, sa koncertima i programima na otvorenom, koje okupljaju veliki broj ljudi.

• Vatromete i večernje svečanosti, posebno u većim centrima, koji prazniku daju svečan, masovan karakter.

• Dodelu državnih nagrada istaknutim pojedincima iz nauke, kulture i društvenog života, čime se naglašava uloga javnih institucija i kontinuitet države.

• Ukrašavanje javnih prostora bojama zastave i organizovanje simboličnih akcija, poput masovnih formacija ili dekoracija na zgradama.

Važan element je i istorijski tok praznika: naziv i način predstavljanja praznika menjali su se kroz vreme, a društveno prihvatanje se postepeno učvršćivalo. To je tipično za praznike koji su vezani za velike promene u državnom uređenju, jer im treba vreme da dobiju stabilno mesto u kolektivnom identitetu. U poređenju sa Sretenjem, koje se oslanja na duboku istorijsku tradiciju ustanka i ustava, Dan Rusije je snažnije usmeren na savremeni pojam suvereniteta i redefinisanje državnosti u novijem periodu.

U Mango shopu verujemo da je važno birati kvalitet. Zato svaki proizvod koji uvrstimo u našu ponudu prolazi kroz detaljne kontrole i testiranja. Pažljivo ispitujemo svaki artikal kako bismo bili sigurni da ispunjava naše standarde i Vaša očekivanja.